مالیات بر درآمد اتفاقی چیست و مشمول چه کسانی می شود؟

آیا می‌دانستید دریافت یک هدیه ارزشمند، برنده‌شدن در قرعه‌کشی یا حتی انجام یک معامله به ظاهر ساده می‌تواند شما را مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی کند؟ مالیات بر درآمد اتفاقی یکی از اجزای پیچیده اما بسیار مهم نظام مالیاتی ایران است که اطلاع از آن برای هر شخص حقیقی و حقوقی ضروری است. در این مقاله از محاسبان، با انواع درآمد اتفاقی و نحوهٔ محاسبه مالیات بر درآمد اتفاقی آشنا می‌شویم.

مالیات بر درآمد اتفاقی چیست؟

بر اساس ماده ۱۱۹ قانون مالیات‌های مستقیم، هر درآمدی که بدون انجام فعالیت شغلی مشخص و به صورت بلاعوض یا غیرمنتظره مانند هبه، صلح رایگان، دریافت جوایز یا انجام معاملات با قیمت‌های غیرواقعی به‌دست آید، درآمد اتفاقی محسوب می‌شود و شخص دریافت کننده باید مالیات آن را محاسبه و به سازمان امور مالیاتی پرداخت کند.

ویژگی اصلی این درآمدها، غیرمترقبه بودن، غیرشغلی بودن و نداشتن تکرار است. این نوع درآمد در دسته مالیات‌های مستقیم، ذیل عنوان «مالیات بر درآمد» طبقه‌بندی می‌شود.

انواع درآمد اتفاقی

مهم‌ترین انوع درآمدهای اتفاقی عبارتند از:

درآمدهای بلاعوض

درآمد بلاعوض، رایج‌ترین نوع درآمد اتفاقی است و به هرگونه مال یا وجهی گفته می‌شود که شما بدون ارائه هیچ‌گونه کالا، خدمات یا مابه‌ازایی دریافت می‌کنید. برای مثال، دریافت پول، سکه، طلا، خودرو یا ملک به عنوان هدیه از فردی که قانوناً وظیفه‌ای برای تامین مخارج شما ندارد. یا زمانی که فردی مالی را از طریق عقد صلح به شما منتقل می‌کند، بدون اینکه شما هزینه‌ای پرداخت کنید.

جوایز

هر نوع جایزه‌ای که در ازای شرکت در مسابقات، قرعه‌کشی‌ها یا فعالیت‌های مشابه به‌دست می‌آید، در این دسته قرار می‌گیرد. برای مثال برنده ‌شدن در قرعه‌کشی حساب‌های قرض‌الحسنه یا برنده شدن یک خودرو در قرعه‌کشی یک فروشگاه زنجیره‌ای.

معاملات محاباتی

معامله محاباتی، معامله‌ای است که در آن ارزش کالا یا خدمات رد و بدل شده به طور چشمگیری نابرابر باشد. در این حالت، مابه‌التفاوت ارزش واقعی و مبلغ معامله شده برای شخصی که نفع برده است، درآمد اتفاقی محسوب می‌شود.

نحوه تعیین درآمد مشمول مالیات اتفاقی 

ماده ۱۲۰ قانون مالیات‌های مستقیم، درآمد مشمول مالیات اتفاقی را به شرح زیر تعیین می‌کند:

1. اگر درآمد اتفاقی به صورت نقدی باشد:
   مالیات آن از صد در صد درآمد به‌دست آمده محاسبه می‌شود.
2. اگر درآمد اتفاقی به صورت غیرنقدی باشد:
   مالیات آن بر اساس ارزش روز آن در زمان تحقق درآمد محاسبه می‌شود. در صورتی‌که موضوع، درآمد ملک باشد و برای آن طبق ماده ۶۴ قانون مالیات‌های مستقیم ارزش معاملاتی تعیین شده باشد در این صورت ارزش معاملاتی ملک، مبنای محاسبه مالیات قرار می‌گیرد نه ارزش روز آن.

مالیات صلح معوض

صلح معوض قراردادی است که در آن دو طرف درباره موضوعی با یکدیگر توافق می‌کنند، بدون اینکه این توافق الزاماً در قالب یکی از قراردادهای معروف مانند بیع، اجاره یا هبه باشد. بر اساس تبصره ماده ۱۲۰ قانون مالیات‌های مستقیم، صلح معوض مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی است.

در این حالت، مالیات بر اساس تفاوت ارزش دو عوض (آنچه طرفین به یکدیگر می‌دهند) محاسبه می‌شود و در صورتی‌که یکی از طرفین از معامله نفع بیشتری ببرد، تفاوت ارزش دو طرف معامله به عنوان درآمد اتفاقی او در نظر گرفته شده و مشمول مالیات خواهد شد.

مالیات بر درآمد اتفاقی در صلح عمری

صلح عمری قراردادی است که در آن مالک یک مال (مصالح)، مالکیت آن را به شخص دیگری (متصالح) منتقل می‌کند، اما حق استفاده از منافع آن مال را تا پایان عمر برای خود نگه می‌دارد. طبق ماده ۱۲۲ قانون مالیات‌های مستقیم، مبنای محاسبه مالیات بر درآمد اتفاقی در صلح عمری، مجموع ارزش روز دارایی و ارزش منافع آن در تاریخ انتقال است.

مالیات بر درآمد اتفاقی چند درصد است؟

برای همهٔ اشخاص حقیقی و حقوقی، این پرسش که نحوۀ محاسبه مالیات بر درآمد اتفاقی چگونه است، مطرح می‌شود. در ادامه، نحوۀ محاسبه و نرخ‌های مربوط به مالیات بر درآمد اتفاقی برای هر یک از این دو گروه را به‌طور جداگانه توضیح می‌‎دهیم.

نرخ مالیات بر درآمد اتفاقی اشخاص حقیقی

نرخ مالیات بر درآمد اتفاقی اشخاص حقیقی بر اساس نرخ مقرر در ماده ۱۳۱ قانون مالیات های مستقیم در سال ۱۴۰۵ به شرح زیر است:

• تا میزان چهار میلیارد ریال درآمد، مشمول مالیات سالانه به نرخ پانزده درصد
• نسبت به مازاد بر چهار میلیارد ریال تا میزان هشت میلیارد ریال درآمد، مشمول مالیات سالانه به نرخ بیست درصد
• نسبت به مازاد هشت میلیارد ریال درآمد، مشمول مالیات سالانه به نرخ بیست و پنج درصد

نرخ مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی

نرخ مالیات بر درآمد اتفاقی اشخاص حقوقی هم طبق بخشنامه شماره ۲۳۰/۹۷/۱۵۸، مشمول نرخ‌های پلکانی در ماده ۱۳۱ قانون مالیات های مستقیم است. علاوه بر این، در ماده ۱۲۸ قانون مالیات‌های مستقیم هم به درآمد مشمول مالیات اشخاص حقوقی اشاره دارد که «درآمد مشمول مالیات اشخاص حقوقی ناشی از درآمدهای اتفاقی از طریق رسیدگی به دفاتر تشخیص داده خواهد شد و مالیات‌هایی که طبق ‌مقررات این فصل در منبع پرداخت می‌شود به عنوان پیش پرداخت مالیات آن‌ها منظور خواهد شد».

در ادامه، تفاوت مالیات بر درآمد اتفاقی اشخاص حقیقی و حقوقی را شرح می‌دهیم.

مثال مالیات بر درآمد اتفاقی

برای درک بهتر فصل مالیات بر درآمد اتفاقی، به نمونه سوال مالیات بر درآمد اتفاقی زیر توجه کنید: 

مثال برای مالیات بر درآمد اتفاقی اشخاص حقیقی

فرض کنید پدری به فرزندش ملکی به صورت بلاعوض به ارزش معاملاتی 50,000,000,000 ریال و ارزش روز 60,000,000,000 ریال هدیه دهد. بر این اساس میزان مالیات بر درآمد اتفاقی برای فرزند به صورت زیر محاسبه می‌شود:

مثال برای مالیات بر  درآمد اتفاقی اشخاص حقوقی

فرض کنید شرکتی در سال گذشته به دلیل آتش سوزی در دفتر مرکزی شرکت از یکی از نهادهای انقلاب اسلامی، یک واحد تجاری به ارزش 100,000,000,000 ریال به عنوان هدیه دریافت کرده است. همچنین مبلغ 30,000,000,000 ريال نیز از سوی یکی از شرکت‌های همکار به این شرکت هبه شد. در این صورت مالیات برای این درآمدهای اتفاقی به شرح زیر است:

در این مثال واحد تجاری دریافتی از سوی نهاد انقلاب اسلامی مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی نیست. اما مالیات مبلغ دریافتی نقدی به شرح زیر محاسبه می‌شود:

مالیات هبه ملک به فرزند

در صورتی که والدین، مالی نظیر ملک را به فرزند خود به‌صورت بلاعوض منتقل کنند، این انتقال تحت عنوان “هبه غیرمعوض” محسوب و مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی می‌شود.

مالیات بر درآمد اتفاقی هبه به همسر

در انتقال ملک به همسر نیز اصول مالیاتی پابرجاست. چنانچه انتقال در قالب هبه، صلح یا حتی فروش صوری انجام شود، سازمان امور مالیاتی آن را مشمول مالیات نقل‌وانتقال و در موارد خاص، مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی تلقی می‌کند. استفاده از قرارداد صلح عمری با حفظ منافع برای زوج یا تنظیم سند به‌صورت مهریه، از جمله راهکارهایی است که در عمل می‌تواند مشمول معافیت یا تخفیف مالیاتی شود.

معافیت های مالیاتی درآمد اتفاقی

طبق ماده ۱۲۷ قانون مالیات‌های مستقیم، موارد زیر مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی نخواهد بود:

• کمک‌های نقدی و غیرنقدی: اگر فردی از طریق کمک‌های نقدی و غیرنقدی توسط سازمان‌های خیریه، عام‌المنفعه، وزارتخانه‌ها، شرکت‌ها، مؤسسات دولتی، نهادهای انقلاب اسلامی و شهرداری‌ها درآمدی کسب کند، نیازی به پرداخت مالیات ندارد.
• تشویق دولت برای صادرات و تولید: درآمدهایی که به‌عنوان تشویقی از سوی دولت برای صادرات، تولید و خرید محصولات کشاورزی در نظر گرفته می‌شوند، از پرداخت مالیات معاف هستند.
• کمک‌های مالی به خسارت‌دیدگان حوادث: مبالغی که از طریق کمک‌های مالی به خسارت‌دیدگان حوادثی مانند سیل، زلزله، جنگ، آتش‌سوزی و حوادث غیرمترقبه دیگر به دست می‌آید، مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی نخواهد بود.

کمک‌های دولتی به شرکت‌های دانش‌بنیان و فناوران (شرکت‌های دانش‌بنیان مستقر در پارک‌های علم و فناوری، مراکز رشد یا شتاب‌دهنده‌های دارای مجوز)، در صورتی‌که کمک‌های مالی یا تجهیزات بلاعوض از دولت یا نهادهای عمومی دریافت کنند، طبق تبصره ماده ۱۲۷ قانون مالیات‌های مستقیم و آیین‌نامه‌های مربوطه، از پرداخت مالیات بر درآمد اتفاقی معاف هستند.

اظهارنامه مالیات بر درآمد اتفاقی 

مانند هر درآمد دیگری، مودیان موظف هستند برای درآمدهای اتفاقی خود هم اظهارنامه مالیاتی تکمیل و ارسال کنند. اما زمان ارسال اظهارنامه مالیاتی بر اساس نقدی یا غیرنقدی بودن درآمد اتفاقی متفاوت است. بر این اساس:

• درآمد اتفاقی به صورت کمک نقدی بلاعوض واگذار شود:
  مطابق ماده 123 قانون مالیات‌های مستقیم، در صورتی که منافع مالی به طور‌ دائم یا موقت‌ بلاعوض به کسی واگذار شود، انتقال‌ گیرنده مکلف است مالیات‌ منافع هر سال را در سال بعد پرداخت کند. مهلت ارسال اظهارنامه مالیاتی درآمد اتفاقی در این حالت، مطابق ماده 126 قانون مالیات‌های مستقیم، پایان اردیبهشت ماه سال بعد است.
• درآمد اتفاقی به صورت کمک غیرنقدی واگذار شود:
  به استناد ماده 126 قانون مالیات‌های مستقیم، صاحبان درآمد اتفاقی غیرنقدی موظف هستند اظهارنامه مالیاتی خود را در مورد منافع اتفاقی مربوطه تا پایان ماه بعد از تاریخ تحصیل درآمد یا تعلق منافع به اداره مالیاتی مربوط تسلیم و مالیات متعلق را پرداخت کنند.‌

جمع‌بندی

فصل مالیات بر درآمد اتفاقی بخشی جدایی‌ناپذیر از نظام مالیاتی است که عدم آگاهی از آن می‌تواند هزینه‌های مالی و حقوقی قابل توجهی به دنبال داشته باشد. این مالیات نه تنها هدایای نقدی، بلکه هبه ملک به فرزند یا همسر، جوایز، معاملات صوری و صلح عمری را هم در بر می‌گیرد. به نظر شما، آیا معافیت مالیاتی هبه به اعضای درجه‌ یک خانواده، می‌تواند باعث کاهش معاملات صوری شود؟ نظرات و تجربیات خود را در کامنت‌ها با ما به اشتراک بگذارید.

سوالات متداول