مالیات مضاعف چیست؟ مواد 168 و 180 قانون مالیات های مستقیم

موضوع مالیات مضاعف در سال‌های اخیر با توسعه فعالیت‌های بین‌المللی و گسترش ارتباطات اقتصادی میان کشورها، به یکی از مهم‌ترین مباحث در حوزه مالیات تبدیل شده است. مالیات مضاعف بیشتر برای افرادی اتفاق می‌افتد که در خارج از کشور فعالیت می‌کنند یا دارای شعبه در چند کشور هستند یا سرمایه‌گذاران خارجی و کسب‌وکارهایی که از طریق صادرات درآمد کسب می‌کنند. در این مقاله از محاسبان، با انواع مالیات مضاعف، نحوۀ محاسبه و موافقت‌نامه اجتناب از مالیات مضاعف آشنا می‌شویم.

مالیات مضاعف چیست؟

مالیات مضاعف به معنای مالیات‌گیری دوگانه از یک درآمد واحد است؛ به بیان ساده، مودی ابتدا در کشوری که درآمد در آن ایجاد شده یا در آن مشغول به کار است مالیات خود را پرداخت می‌کند، اما همان درآمد بار دیگر در کشور محل اقامت یا تابعیت او مشمول مالیات می‌شود.

این موضوع عمدتاً زمانی رخ می‌دهد که کشورها تعریف معیارهای متفاوتی برای تعیین «اقامت مالیاتی» داشته باشند یا میان آن‌ها توافق‌نامه‌ای برای جلوگیری از اخذ مالیات مضاعف وجود نداشته باشد. در چنین شرایطی، ممکن است یک فرد یا شرکت به طور هم‌زمان از نظر قوانین دو کشور «مقیم مالیاتی» محسوب شود و هر دو کشور خود را محق به دریافت مالیات از درآمد او بدانند.

انواع مالیات مضاعف

به صورت کلی، مالیات مضاعف به دو دسته شرکتی و بین‌المللی تقسیم می‌شود که در ادامه هر کدام را شرح می‌دهیم.

مالیات مضاعف شرکتی

شرکت‌های سهامی، از جمله شرکت‌هایی است که مالیات مضاعف بر روی آن وضع می‌شود. شرکت سهامی شرکتی است که سهامداران زیادی دارد و در پایان سال مالی، سود شرکت بین سهامداران تقسیم می‌شود. در پایان سال مالی، شرکت سهامی یک شخص حقوقی و سهامداران به عنوان اشخاص حقیقی متمایز می‌شوند. به این صورت که بر روی درآمد خالص شرکت سهامی، مالیات بر درآمد وضع خواهد شد و بعد از تقسیم سود سهام میان سهامداران شرکت، مجدداً افراد حقیقی مشمول مالیات خواهند شد.

مالیات مضاعف بین المللی

مالیات مضاعف بین المللی، بیشتر برای شرکت‌های چند ملیتی که در کشورهای مختلف شعبه دارند شناخته شده است. شرکت‌های چندملیتی مطابق قوانین مالی، علاوه بر اینکه در کشور خود باید مالیات بپردازند، باید در کشورهایی که شعب تجاری دارند هم مجدد مالیات پرداخت کنند.

مالیات مضاعف ماده ۱۶۸ قانون مالیات های مستقیم

ماده ۱۶۸ قانون مالیات‌های مستقیم، مهم‌ترین ماده مرتبط با مدیریت مالیات مضاعف است. این ماده به دولت اجازه می‌دهد با سایر کشورها توافقنامه‌های مالیاتی منعقد کند. این موافقت نامه‌ها با هدف جلوگیری از مالیات‌گیری مضاعف، ایجاد شفافیت مالیاتی و جلوگیری از فرار مالیاتی تدوین می‌شوند.

بر‌اساس ماده ۱۶۸، سازمان امور مالیاتی می‌تواند با همکاری وزارت امور خارجه و دولت، توافقنامه‌هایی را تنظیم کند که در آن تکلیف انواع درآمدها مانند سود سهام، حق امتیاز، درآمد شغلی، درآمد حمل و نقل، سود شرکت‌ها و حقوق کارکنان به‌طور دقیق مشخص می‌شود. این توافقنامه‌ها پس از امضا باید به تایید مجلس برسند و پس از تصویب، برای اتباع دو کشور لازم الاجرا خواهند بود.

این توافقات به سرمایه‌گذاران و فعالان اقتصادی امکان می‌دهد که از مزایای قانونی مانند کاهش نرخ مالیات، معافیت‌های خاص و تعیین دقیق محل مالیات ستانی بهره‌مند شوند.

مالیات مضاعف ماده ۱۸۰ قانون مالیات های مستقیم

ماده ۱۸۰ قانون مالیات‌های مستقیم به وضعیت مالیاتی اتباع خارجی (حقیقی و حقوقی) می‌پردازد. طبق این ماده، چنانچه اتباع خارجی در ایران درآمد کسب کنند، مشمول مقررات مالیاتی ایران خواهند بود. در صورتی‌که بین ایران و کشور متبوع این اشخاص توافق‌نامه مالیاتی وجود داشته باشد، باید مطابق آن توافق‌نامه عمل شود.

ماده ۱۸۰ تاکید می‌کند که توافق‌نامه‌های بین‌المللی بر قوانین داخلی اولویت دارند و هرگونه رسیدگی مالیاتی باید براساس مفاد همان توافقنامه انجام شود. به همین دلیل اتباع خارجی شاغل در ایران، شرکت‌های خارجی فعال در پروژه‌های عمرانی یا انرژی، مدیران بین‌المللی و کارشناسان خارجی می‌توانند بسته به مفاد توافق‌نامه از معافیت‌ها یا نرخ‌های ترجیحی بهره‌مند شوند. این ماده به‌عنوان تکمیل‌ کننده ماده 168، نقش مهمی در تعیین تکلیف درآمدهای بین‌المللی دارد.

نحوه محاسبه مالیات مضاعف

محاسبه مالیات مضاعف، به قوانین دو کشور و وجود یا عدم وجود توافق‌نامه بستگی دارد. در حالت فاقد توافق‌نامه، معمولاً هر دو کشور درآمد را مشمول مالیات کرده و مودی باید جداگانه به هر کشور پاسخگو باشد. در صورت وجود توافق‌نامه، دو روش اصلی برای جلوگیری از مالیات مضاعف وجود دارد.

1. روش اول روش معافیت است که در آن کشور محل اقامت درآمد خارجی را از مالیات معاف می‌کند. در نتیجه فقط کشور محل تابعیت مالیات می‌گیرد.
2. روش دوم روش اعتبار مالیاتی است که در آن مالیات پرداخت شده در کشور نخست، در کشور دوم به‌عنوان اعتبار لحاظ می‌شود و مودی فقط ما‌به‌التفاوت نرخ مالیاتی کشور محل اقامت را پرداخت خواهد کرد. این روش به ویژه در توافقنامه‌های ایران با برخی کشورها کاربرد دارد و باعث می‌شود فشار مالیاتی از دوش مودی برداشته شود.

راه‌های اجتناب از اخذ مالیات مضاعف

پیشگیری از مالیات مضاعف تنها با یک راه حل امکان‌پذیر نیست، بلکه نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات است. اولین و مهم‌ترین راه، استفاده از موافقت‌نامه‌های مالیاتی موضوع ماده 168 است. این توافقنامه‌ها دقیقاً تعیین می‌کنند که یک نوع درآمد باید در کدام کشور و طبق چه نرخی مشمول مالیات شوند.

علاوه بر آن، مودیان می‌توانند از طریق دریافت گواهی اقامت مالیاتی مشخص کنند که در کدام کشور مقیم بوده و در نتیجه از پرداخت مالیات‌ غیرمنطقی جلوگیری کنند. ارائه مدارک پرداخت مالیات در کشور دیگر هم راهی موثر برای برخورداری از اعتبار مالیاتی است. همچنین تنظیم صحیح قراردادهای کاری، قراردادهای پیمانکاری و قراردادهای سرمایه‌گذاری اهمیت زیادی دارد؛ چرا که نحوۀ تنظیم این قراردادها می‌تواند محل ایجاد درآمد و در نتیجه محل پرداخت مالیات را تغییر دهد.

موافقتنامه اجتناب از مالیات مضاعف

موافقت‌نامه‌های مالیاتی شامل بخش‌های مهمی هستند که در آن‌ها تعاریف دقیق اصطلاحات، نحوۀ تعیین محل (کشور) گرفتن مالیات انواع درآمد، روش رفع مالیات مضاعف و نحوۀ تبادل اطلاعات مالیاتی مشخص می‌شوند. در این توافقنامه‌ها تعیین می‌کنند که مالیات‌های درآمدهای املاک در کشور محل ملک دریافت شوند، سود سهام در کشور تابعیت با نرخ کاهش یافته محاسبه شود، مالیات درآمدهای مستقل در کشور محل اقامت دریافت شده و درآمدهای حمل و نقل در کشور محل مدیریت شرکت مشمول مالیات شوند.

همچنین، این توافق‌ها روش‌هایی را برای حل اختلافات مالیاتی در نظر می‌گیرند تا اگر مودی میان دو کشور با مشکل مواجه شد، از طریق کمیسیون مشترک به موضوع رسیدگی شود.

مفاد موافقتنامه اجتناب از مالیات مضاعف با سایر کشورها

در قراردادها و معاهدات منعقده بین ایران و سایر کشورها مفاد و بندهای مهمی به شرح زیر وجود دارد.

• اشخاص مشمول قرارداد: اشخاصی هستند که در یک یا هر دو کشور اقامت دارند.
• موضوع موافقت‌نامه: موضوع موافقت‌نامه به معنای مالیات بر درآمد، سرمایه و دارایی در ایران و مالیات بر درآمد و مالیات شرکت در سایر کشورها است.
• مقیم: مقیم کسانی هستند که طبق قوانین بین المللی مقیم یک کشور هستند و از نظر اقامت، محل سکونت، دفتر ثبت و محل ثبت مشمول مالیات در کشور هستند.
• افراد مقیم کشور: این افراد کسانی هستند که محل سکونت آنها در کشور مورد نظر باشد. اگر این افراد در هر دو کشور اقامت داشته باشند، طبق قوانین بین المللی، ساکنان کشوری که برایشان مهمتر است و تابعیت آن را دارند، محسوب می‌شوند.

معافیت مالیات مضاعف

برای معافیت از مالیات مضاعف دو راه وجود دارد که عبارت است از:‍

کشورهای معاف از مالیات

در برخی از کشورها برای تشویق سازمان‌ها، شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران خارجی، مزایای مالی و مالیاتی ویژه‌ای تعریف می‌شود. به طور مثال در برخی از این کشورها مطابق با قانون مالیاتی، نرخ مالیات بر درآمد شرکت‌های خارجی صفر یا نزدیک به صفر است. با وجود این قانون، مسلماً این کشورها برای مؤسسات و شرکت‌های مختلف، مقصد ایده‌آلی هستند تا سود بیشتری را برای خود متصور باشند.

اعتبار مالیاتی خارجی

اعتبار مالیاتی خارجی (FTC)، از اعتبارات مالیاتی ویژه به حساب می‌آید که شرکت‌ها را از پرداخت مالیات در برخی از کشورهای خارجی معاف می‌سازد. مالیات بر درآمد، دستمزد، سود سهام، بهره و حق امتیاز، مشمول اعتبار مالیاتی خارجی هستند.

جمع‌بندی

یکی از دلایلی که شرکت‌های خارجی تمایل به سرمایه‌گذاری در کشورهای دیگر دارند، وضعیت مالیاتی آن مناطق است. حذف مالیات مضاعف از شرایطی است که با استفاده از موافقت‌نامه اجتناب از اخذ مالیات مضاعف می‌توان بهره‌مند شد. به نظر شما، روش‌های موثر برای حذف مالیات مضاعف چه چیزهایی می‌تواند باشد؟ نظرات خود را در بخش کامنت‌ها با ما به اشتراک بگذارید.

سوالات متداول