تسعیر ارز چیست؟ نحوه محاسبه + نمونه Pdf

تسعیر ارز مفهومی کلیدی در حسابداری است که با یک تغییر کوچک در نرخ ارز می‌تواند سود یا زیان یک شرکت را متحول کند. واحدهای تجاری، خصوصاً شرکت‌های وارداتی و صادراتی، هر روز با اقلام ارزی برخورد می‌کنند و کوچک‌ترین نوسان نرخ ارز قادر خواهد بود ارزش دارایی‌ها و بدهی‌های آن‌ها را تغییر دهد. پس شناخت دقیق تسعیر ارز برای ارائه گزارش‌های مالی قابل‌اتکا ضروری است. در این مقاله محاسبان، هرآنچه باید دربارهٔ تسعیر ارز بدانید را شرح می‌دهیم.

تسعیر ارز چیست؟

«تسعیر ارز» در حسابداری فرآیندی است برای تبدیل اقلام پولی و غیرپولی ارزی به واحد پول گزارشگری مانند ریال. هدف از این فرآیند، ارائه تصویری واقعی از ارزش دارایی‌ها، بدهی‌ها، درآمدها و هزینه‌هایی است که ماهیت ارزی دارند. به بیان ساده، تسعیر ارز عبارت است از نرخ تبدیل دو واحد پولی به یکدیگر که در فرآیند تسعیر به‌کار گرفته می‌شود، به شکلی که نتایج آن عموماً با اثرهای تغییرات نرخ ارز بر جریان‌های وجوه نقد واحد تجاری و ارزش ویژه آن هماهنگی داشته باشد و این اطمینان را به وجود آورد که صورت های مالی، تصویری مناسب از نتایج عملکرد را ارائه می‌دهند. 

انواع تسعیر ارز

تسعیر ارز را می‌توان با توجه به ماهیت اقلام مالی و زمان شناسایی آن‌ها در چند گروه مختلف به شرح زیر تقسیم‌بندی کرد:

تسعیر ارز بر اساس نوع اقلام

• تسعیر ارز اقلام پولی: شامل دارایی‌ها و بدهی‌هایی هستند که مبلغ آن‌ها بر‌اساس ارز خارجی تعیین شده و قابلیت تسویه نقدی دارند. مانند حساب‌های دریافتنی و پرداختنی ارزی، وام‌ها و تسهیلات ارزی؛ این اقلام در پایان هر دوره مالی باید با نرخ روز ارز تسعیر شوند.
• تسعیر ارز اقلام غیر پولی: شامل دارایی‌ها و بدهی‌هایی‌ هستند که با ارز خارجی تسویه نمی‌شوند و ارزش آن‌ها به‌صورت ریالی ثبت شده است، مانند موجودی کالا و پیش‌پرداخت‌ها؛ این اقلام معمولاً بر‌اساس نرخ تاریخی (نرخ زمان ثبت اولیه) در صورت‌های مالی باقی می‌مانند.
• تسعیر ارز دارایی ثابت: اگر دارایی ثابت با ارز خارجی خریداری شده باشد، با توجه به استانداردهای حسابداری، ارزش آن می‌تواند در زمان ثبت یا در دوره‌های بعدی بر‌اساس نرخ ارز، به‌روزرسانی و تسعیر شود.
• تسعیر ارز حاصل از صادرات: محاسبه معادل ریالی درآمدهای صادراتی بر اساس نرخ ارز در زمان شناسایی یا تسویه.

تسعیر ارز بر اساس زمان شناسایی

• تسعیر در پایان دوره مالی: در پایان سال مالی، کلیۀ اقلام پولی دوباره با نرخ روز تسعیر می‌شوند که تصویر واقعی‌تری از وضعیت مالی شرکت ارائه شود.
• تسعیر هنگام تسویه: زمانی که دریافت یا پرداخت واقعی ارز انجام می‌شود، مبلغ ارزی به ریال تبدیل می‌شود. اختلاف نرخ ارز در زمان ثبت اولیه و زمان تسویه، منجر به سود یا زیان تسعیر ارز می‌شود.
• تسعیر مجدد: اگر بین تاریخ ثبت اولیه و زمان تسویه، نرخ ارز تغییر کند، اقلام ارزی نیاز به تسعیر مجدد دارند. این مورد معمولاً در دوره‌های دارای نوسان ارزی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

تفاوت تسعیر ارز با تبدیل ارز

تبدیل ارز به معنای تعویض یک واحد پول با واحد پول دیگر، به‌صورت فیزیکی یا الکترونیکی است، مانند تبدیل ۱۰۰۰ دلار به معادل ریالی آن بر‌اساس نرخ روز بازار یا بانک. این کار معمولاً برای انجام معاملات، پرداخت‌های بین‌المللی یا سرمایه‌گذاری انجام می‌شود.

در مقابل، تسعیر ارز یک عملیات حسابداری است و هیچ مبادله واقعی پول در آن رخ نمی‌دهد. هدف از تسعیر، فقط تبدیل اقلام ارزی به معادل ریالی برای ثبت در صورت‌های مالی است. به طور مثال، اگر شرکتی ۵۰۰۰ یورو را بفروشد و ریال دریافت کند، این تبدیل ارز است. اما اگر همین ۵۰۰۰ یورو را در پایان سال مالی، فقط برای ثبت در ترازنامه با نرخ رسمی بانک مرکزی به ریال محاسبه کند، این تسعیر ارز نام دارد.

کاربرد تسعیر ارز در حسابداری

نرخ تسعیر ارز زمانی استفاده می‌شود که معامله‌ای شامل دارایی‌ها، بدهی‌ها یا پرداخت‌هایی باشد که باید با ارز خارجی تسویه شوند. این نرخ در وام‌ها و تسهیلات ارزی و همچنین خرید کالا یا خدماتی که نیاز به پرداخت ارزی دارند، کاربرد دارد. مهم‌ترین کاربرد‌های تسعیر ارز در حسابداری عبارت‌ند از:

• کمک به شرکت‌های واردکننده و صادرکننده برای مدیریت بهتر معاملات ارزی
• محاسبه سود، زیان و میزان فروش
• بررسی اثر نوسان‌های ارز بر وضعیت مالی
• ثبت و گزارش دقیق دارایی‌ها و بدهی‌های ارزی
• سنجش عملکرد مالی شرکت‌های بورسی

نحوه محاسبه تسعیر ارز

1. اگر قلم مورد ثبت و گزارش از نوع اقلام پولی باشد، در هنگام ثبت نرخ ارز در زمان رویداد مورد استفاده قرار می‌گیرد. اما در هنگام گزارش لازم است نرخ ارز در زمان گزارش (برای مثال ۱۲/۲۹) مورد استفاده قرار بگیرد و مابه تفاوت نرخ ارز در زمان ثبت رویداد و زمان گزارشگری تحت عنوان سود یا زیان تسعیر ارز شناسایی شود.

2. اگر حساب مورد ثبت و گزارش از نوع اقلام غیر پولی باشد، چه در هنگام ثبت و چه در هنگام گزارش، نرخ ارز در زمان رویداد مورد استفاده قرار می‌گیرد.

انواع اقلام مالی در واحدهای تجاری

اقلام مالی در واحدهای تجاری به دو دسته طبقه‌بندی می‌شوند:

۱. اقلام پولی

اقلام پولی شامل دارایی‌ها و بدهی‌هایی هستند که قرار است با مبلغ مشخصی از وجه نقد دریافت یا پرداخت شده و با نرخ ارز در تاریخ تنظیم ترازنامه، مجدداً تسعیر (تبدیل واحد ارزی) انجام می‌شود و قابلیت تفاوت در نرخ تسعیر ارز وجود دارد.

• سایر حساب‌ها و اسناد دریافتنی و پرداختنی تجاری
• سود سهام پرداختی (مخصوص اشخاص حقوقی)
• موجودی نقد و بانک
• پیش دریافت‌ها (پیش دریافت‌هایی که نرخ آن در زمان تحویل مشخص می‌شود)
• جاری شرکا و سهام‌داران
• حساب‌ها و اسناد دریافتنی و پرداختنی 
• تسهیلات مالی دریافتی/ پرداختی

۲. اقلام غیر پولی

اقلام غیر پولی که به بهای تمام‌ شده تاریخی و بر حسب ارز ثبت شده‌اند، باید با استفاده از نرخ تسعیر ارز در تاریخ انجام معامله تسعیر شده و به ارزش منصفانه بر حسب ارز ثبت شوند؛ مانند موجودی کالا یا دارایی‌های ثابت خریداری‌ شده با ارز که پس از ثبت اولیه، ارزش آن با بهای تمام‌ شده تاریخی در دفاتر باقی می‌ماند.

• سرمایه‌گذاری در سهام
•  موجودی کالا
• پیش پرداخت‌‏ها 
• دارایی‏‌های ثابت مشهود و نامشهود
• پیش دریافت
• سرمایه

حسابداری تسعیر ارز

ثبت سند تسعیر ارز در حسابداری، یعنی ثبت تغییرات نرخ ارز در دفاتر مالی که تأثیر نوسانات ارز در صورت‌های مالی مشخص شود. این کار معمولاً در پایان دورهٔ مالی یا هنگام تسویه اقلام ارزی انجام می‌شود.

ثبت‌های معمول در حسابداری

زمانی که نرخ ارز تغییر می‌کند، اختلاف ناشی از تسعیر در حساب «سود یا زیان تسعیر ارز» شناسایی می‌شود؛ برای مثال، افزایش نرخ ارز باعث ایجاد سود و کاهش آن باعث زیان است که در حساب سود و زیان دوره ثبت می‌شود. سند حسابداری آن در حالت‌های مختلف به شرح زیر است:

اگر نرخ ارز در زمان گزارش نسبت به زمان رویداد کمتر باشد و حساب مربوطه از نوع بدهی باشد:

اگر نرخ ارز در زمان گزارش نسبت به زمان رویداد بیشتر باشد و حساب مربوطه از نوع بدهی باشد:

اگر نرخ ارز در زمان گزارش نسبت به زمان رویداد کمتر باشد و حساب مربوطه از نوع دارایی باشد:

اگر نرخ ارز در زمان گزارش نسبت به زمان رویداد بیشتر باشد و حساب مربوطه از نوع دارایی باشد:

تسعیر در پایان سال مالی

در پایان سال، همهٔ اقلام ارزی بر‌اساس نرخ روز تسعیر می‌شوند، بنابراین برای ثبت حسابداری تسعیر ارز در پایان سال اختلاف بین ماندهٔ قبلی و ارزش جدید در حساب «سود یا زیان تسعیر ارز» ثبت می‌شود. این کار باعث می‌شود صورت‌های مالی ارزش واقعی اقلام ارزی را بهتر نشان دهند.

نمونه سند حسابداری تسعیر ارز

فرض کنید شرکتی اقدام به دریافت وام به مبلغ ۱۰۰۰ دلار در تاریخ ۰۶/۳۰ و خرید تجهیزات به صورت نقدی به مبلغ ۵۰۰ دلار در تاریخ ۰۷/۳۰ کرده است و نرخ ارز در تاریخ ۰۶/۳۰ و ۰۷/۳۰ به ترتیب ۵۰.۰۰۰ و ۵۲.۰۰۰ ریال بوده است.

تاریخ ۱۴۰۳/۰۶/۳۰

تاریخ ۱۴۰۳/۰۷/۳۰

حال فرض کنید در تاریخ ۱۲/۲۹ نرخ ارز به ۶۰.۰۰۰ ریال رسیده باشد، در این‌ صورت:

تاریخ ۱۴۰۳/۱۲/۲۹

استاندارد حسابداری تسعیر ارز (استاندارد شماره 16)

تسعیر ارز در ایران بر اساس استاندارد حسابداری شماره ۱۶، با عنوان «تسعیر ارز عملیات خارجی» انجام می‌شود. این استاندارد، قواعد زیر را تعیین می‌کند:

• نحوه برخورد با معاملات ارزی
• انتخاب نرخ مناسب برای اقلام پولی و غیرپولی
• نحوه شناسایی اثرات تغییر نرخ ارز
• الزامات افشا در صورت‌های مالی

این استاندارد در کنار IAS 21، پایۀ اصلی محاسبه و ثبت تسعیر ارز را تشکیل می‌دهد.

تسعیر ارز در گزارش سود و زیان

سود یا زیان ناشی از تسعیر ارز زمانی شناسایی می‌شود که ارزش اقلام پولی ارزی، مانند حساب‌های دریافتنی یا بدهی‌های ارزی، با استفاده از نرخ جدید ارز محاسبه شده و با مبلغ ثبت‌ شده قبلی مقایسه شود.

• سود تسعیر ارز زمانی ایجاد می‌شود که نرخ ارز افزایش یابد و ارزش ریالی دارایی‌های ارزی بیشتر باشد.
• زیان تسعیر ارز زمانی رخ می‌دهد که نرخ ارز کاهش یابد و ارزش ریالی اقلام ارزی کمتر شود.

این تغییرات به‌طور مستقیم در صورت سود و زیان منعکس می‌شوند و می‌توانند تاثیر قابل توجهی بر نتایج عملکرد مالی شرکت داشته باشند؛ به ویژه در شرکت‌هایی که بخش بزرگی از معاملات آن‌ها به ارز انجام می‌شود.

عوامل موثر بر تسعیر ارز

عوامل کلیدی که می‌توانند نتیجه تسعیر ارز را تحت تأثیر قرار دهند و باعث تغییر سود یا زیان ناشی از آن شوند، عبارت است از:

1. نرخ ارز: این مهم‌ترین عامل است. هر تغییر در نرخ رسمی یا مورد تأیید مراجع قانونی، مستقیماً ارزش ریالی دارایی‌ها و بدهی‌های ارزی را تغییر می‌دهد و در نتیجه سود یا زیان ناشی از تسعیر ارز را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
2. زمان تسعیر: تاریخی که برای تسعیر انتخاب می‌شود (مثلاً پایان دوره مالی یا زمان تسویه بدهی)، می‌تواند باعث اختلاف در محاسبه ارزش ریالی شود. به عبارت دیگر، همان دارایی یا بدهی ممکن است در یک تاریخ ارزش بیشتری یا کمتری داشته باشد و این به سود یا زیان گزارش شده اثر می‌گذارد.
3. تغییرات قوانین و استانداردها: اصلاح مقررات ارزی یا استانداردهای حسابداری می‌تواند روش محاسبه یا نرخ‌های مورد استفاده را تغییر دهد. این تغییرات ممکن است نحوهٔ گزارش‌دهی مالی و میزان سود یا زیان ناشی از تسعیر ارز را تحت تأثیر قرار دهد.

آیا تسعیر ارز مشمول مالیات است؟

در پاسخ به پرسش «آیا تسعیر ارز مشمول یا معاف از مالیات است؟» می‌توان گفت، بسته به نوع فعالیت و شرایط، موارد مشمول و معاف از مالیات به شرح جدول زیر هستند:

جمع‌بندی

تسعیر ارز ابزاری حیاتی برای انعکاس دقیق ارزش دارایی‌ها و بدهی‌های ارزی در صورت‌های مالی است و شناخت اصول آن، از محاسبه نرخ تا ثبت حسابداری و شناسایی سود و زیان، برای هر حسابدار حرفه‌ای ضروری است. با رعایت استانداردها و روش‌های صحیح، می‌توان گزارش‌های مالی شفاف و قابل‌اعتماد ارائه کرد. اگر نرخ ارز در پایان سال کمتر از نرخ زمان ثبت اولیه باشد، به‌نظر شما بهترین راهکار مدیریتی برای کنترل زیان تسعیر چیست؟ نظرات و تجربیات خود را در کامنت‌ها با ما به اشتراک بگذارید.

سوالات متداول