پیمان دسته جمعی کار؛ شرایط + نمونه پیمان

پیمان دسته جمعی کار یا قرار دسته جمعی، از جمله مواردی است که با هدف بهبود ارتباط میان کارگر و کارفرما ایجاد شده اما به دلیل عدم اطلاع از قوانین و ضوابط آن، کمتر به آن توجه شده است. در این مقاله از محاسبان، با شرایط پیمان دسته جمعی کار، نحوهٔ تغییر مفاد پیمان و دستورالعمل پیمان‌های دسته جمعی کار آشنا می‌شویم.

تعریف پیمان های دسته جمعی کار

بر‌اساس ماده ۱۴۰ قانون کار، پیمان دسته جمعی کار عبارت است از یک توافقنامه کتبی که به منظور تعیین شرایط کار میان نمایندگان قانونی کارگران (مانند شوراهای اسلامی کار، انجمن‌های صنفی یا نماینده قانونی) از یک سو و یک یا چند کارفرما یا نمایندگان قانونی آن‌ها از سوی دیگر، منعقد می‌شود. این پیمان می‌تواند در سطح یک کارگاه، یک صنعت خاص یا حتی میان کانون‌های عالی کارگری و کارفرمایی در سطح ملی تنظیم شود.

هدف اصلی از انعقاد چنین پیمانی، پیشگیری یا حل مشکلات حرفه‌ای و شغلی، بهبود شرایط تولید و ارتقای امور رفاهی کارگران از طریق تعیین ضوابط مشترک و با توافق طرفین است. در واقع پیمان دسته جمعی کار، تجلی‌بخش اصل مشارکت جمعی در تعیین سرنوشت کاری است.

شرایط پیمان دسته جمعی کار

برای این‌که یک پیمان دسته جمعی کار اعتبار قانونی پیدا کند و قابل اجرا باشد، باید دارای سه شرط اساسی مطابق ماده ۱۴۱ قانون کار باشد:

1. مفاد پیمان نباید حاوی مزایایی کمتر از حداقل‌های پیش‌بینی شده در قانون کار باشد. 
2. پیمان نباید با قوانین و مقررات لازم‌الاجرای کشور و همچنین تصمیمات و مصوبات قانونی دولت مغایرت داشته باشد.
3. عدم تعارض پیمان با دو شرط فوق باید توسط وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی (یا ادارات کل استانی آن) تأیید شود. این وزارتخانه موظف است نظر خود را حداکثر ظرف ۳۰ روز به صورت کتبی به طرفین اعلام کند و در صورت عدم تأیید، دلایل قانونی و مستند خود را ارائه دهد.

پیمان دسته جمعی کار در چند نسخه تنظیم می شود؟

مطابق تبصره ماده ۱۴۰ قانون کار پس از حصول توافق، متن پیمان باید در سه نسخه تهیه و به امضای طرفین برسد.

نسخه اول و دوم: هر یک در اختیار یکی از طرفین قرارداد (نمایندگان کارگران و کارفرما) گذاشته می‌شود.
نسخه سوم: این نسخه ظرف سه روز از تاریخ انعقاد به همراه اخذ رسید به اداره کل تعاون، کار و رفاه اجتماعی استان مربوطه تسلیم می‌شود تا فرآیند بررسی و تأیید قانونی آن آغاز شود.

نحوه تغییر مفاد پیمان دسته جمعی کار

قانون‌گذار ضوابط تغییر مفاد پیمان دسته جمعی کار را در ماده ۱۴۴ قانون کار پیش‌بینی کرده است. مطابق این ماده، در صورتی‌که پیمان دسته جمعی کار برای مدت مشخصی تنظیم شود، هیچ‌یک از طرفین نمی‌توانند به‌صورت مستقل درخواست تغییر مفاد آن را مطرح کنند. به این معنا که کارفرمایان و کارگران تا پایان مدت اعتبار پیمان موظف هستند به تمام تعهدات مندرج در آن پایبند بمانند. تغییر مفاد پیمان دسته جمعی کار فقط در شرایط محدود و مشخص امکان‌پذیر است و تحقق این موضوع منوط به احراز دو شرط اساسی خواهد بود:

• با توافق دو طرفه و انعقاد پیمان جدید یا الحاقیه
• در صورت وقوع شرایط استثنایی که وزارت کار تغییر را ضروری تشخیص دهد

در نبود این شرایط، هرگونه تغییر در مفاد پیمان دسته جمعی کار فاقد وجاهت قانونی خواهد بود و قابلیت اجرا نخواهد داشت.

تنظیم پیمان دسته جمعی کار چه تاثیری بر قرارداد انفرادی کار دارد؟

منظور از قرارداد انفرادی کار، همان قرارداد استخدامی بین کارفرما و کارگر است. با امضای این قرارداد، رابطه استخدامی رسمی میان دو طرف شکل می‌گیرد. در این نوع قرارداد، فقط کارفرما و کارگر نقش دارند، اما در پیمان دسته جمعی کار، چند کارفرما و گروهی از کارگران از طریق نمایندگان قانونی حضور پیدا می‌کنند.

بر‌اساس ماده ۱۴۶ قانون کار، تمام قراردادهای انفرادی کار امضا شده از طرف کارفرما باید از مفاد پیمان دسته جمعی کار تبعیت کنند. این الزام فقط به قراردادهای جدید محدود نیست، بلکه قراردادهای انفرادی تنظیم‌ شده پیش از انعقاد پیمان دسته جمعی کار هم مطابق ضوابط آن اجرا خواهند شد.

در مواردی امکان دارد میان مفاد قرارداد انفرادی کار و پیمان دسته جمعی کار تعارض ایجاد شود. در چنین وضعیتی، مفاد پیمان دسته جمعی کار اولویت اجرایی دارد، مگر در صورتی‌که قرارداد انفرادی از نظر مزد و مزایا شرایط مطلوب‌تری برای کارگر پیش‌بینی کرده باشد. 

نمونه پیمان دسته جمعی کار

در تدوین نمونه قرارداد پیمان دسته جمعی کار، ساختار اهمیت بالایی دارد. یک نمونه استاندارد معمولاً بخش‌های زیر را دربر می‌گیرد:

• مشخصات طرفین
• دامنه شمول پیمان
• مدت اعتبار
• شرایط مزد و مزایا
• ساعات کار و اضافه‌کاری
• آموزش و ارتقای مهارت
• سازوکار حل اختلاف
• نحوه نظارت و اجرا

دستورالعمل پیمان های دسته جمعی کار

دستورالعمل شماره ۵۴ روابط کار (مورخ ۱۴۰۱)، جزئیات اجرای پیمان دسته جمعی کار را مشخص می‌کند. طبق این دستورالعمل:

• پیمان باید در سه نسخه تنظیم و نسخه سوم به اداره کل استان ارسال شود.
• اداره کل ظرف ۳۰ روز بررسی و نظر می‌دهد.
• اگر رد شود، دلایل مستند اعلام می‌شوند و طرفین می‌توانند اصلاح کنند.

دستورالعمل شماره ۱۹، بر بررسی اولیه توسط استان و ارسال به اداره کل مرکزی تأکید دارد. این دستورالعمل‌ها رویه واحدی ایجاد می‌کنند که پیمان دسته جمعی کار به درستی اجرا شود.

جمع‌بندی

پیمان دسته جمعی کار، زمانی بیشترین کارایی را دارد که طرفین قرارداد به‌صورت فعال در آن مشارکت داشته باشند. این پیمان‌ها از دو منظر نقش مهمی در توسعه حقوق کار ایفا می‌کنند: از یک طرف، مفاد پیمان دسته جمعی کار بر قراردادهای انفرادی حاکم است و باید رعایت شود و از طرف دیگر، پیمان‌های جمعی تأثیر قابل‌ توجهی بر رویکرد قانون‌گذار در فرآیند قانون‌گذاری بر جای می‌گذارند .به نظر شما، مهم‌ترین مانع بر سر راه انعقاد فراگیر پیمان‌های دسته جمعی کار چیست؟ دیدگاه خود را با ما در کامنت‌ها به اشتراک بگذارید.

سوالات متداول