انواع حساب در حسابداری دولتی؛ اصول و مبانی + انواع حسابهای مستقل
سازمانهای دولتی چگونه منابع مالی خود را مدیریت میکنند؟ منابعی که از مالیاتها، عوارض، کمکها و پروژههای عمرانی تأمین میشوند، بدون یک سیستم حسابداری دقیق به سرعت از دست میروند. سازمان با تمرکز بر انواع حسابهای مستقل در حسابداری دولتی، اطمینان حاصل میکند که هر منبع مالی برای هدف مشخص خود مصرف میشود. در این مقاله از محاسبان، با انواع حساب در حسابداری دولتی آشنا میشویم.
انواع حسابهای مستقل در حسابداری دولتی
یکی از اصول متداول حسابداری دولتی، لزوم ایجاد و نگهداری حسابهای مستقل برای منابع مالی و وجوهی است که طبق مقررات به مصارف معین تخصیص داده شدهاند. در حسابداری دولتی، هر حساب مستقل، یک واحدی مالی و حسابداری مستقل دارای مجموعهای از حسابهای متوازن است. در این حسابها، وجوه نقد و سایر داراییها، بدهیها، اندوختهها و منابع مالی بهطور جداگانه ثبت میشوند. این تفکیک براساس قوانین و مقررات برای اجرای فعالیتها و اهداف مشخص انجام میشود. شرایط لازم برای ایجاد هر حساب مستقل عبارت است از:
- وجود یک واحد مالی مستقل:
این واحد شامل وجوه نقد و سایر داراییهایی است که طبق مقررات به مصارف مشخص، برنامهها یا طرحهای ویژه تخصیص یافتهاند. - وجود یک واحد حسابداری مستقل:
فعالیتهای مالی مربوط به واحد مالی مستقل باید در یک سیستم حسابداری دوطرفه ثبت شوند که منابع مالی و مصارف آن بهطور دقیق قابل ردیابی باشد.
در اکثر کشورها جهت ثبت فعالیتهای مالی سازمانهای دولتی، معمولاً از نوع کلی حسابهای مستقل که برای وجوه دولتی، وجوه سرمایهای و وجوه امانی نگهداری میشوند، استفاده میشود.
حساب مستقل برای وجوه دولتی
حسابهای مستقل وجوه دولتی برای ثبت منابع و مصارف مالی دولت یا سازمانهای دولتی استفاده میشوند. این حسابها شامل درآمدها، مالیاتها، عوارض، کمکهای دریافتی و سایر منابعی است که طبق قوانین برای تأمین مالی عملیات و خدمات جاری و عمومی اختصاص یافتهاند. انواع حساب در حسابداری دولتی برای حسابهای وجوه دولتی عبارت است از:
- حساب مستقل عمومی
- حساب مستقل درآمد اختصاصی
- حساب مستقل وجوه عمرانی
- حساب مستقل تأمین مالی و بازپرداخت دیون بلند مدت
- حساب مستقل وجوه دریافتی بابت خدمات خاص
حساب مستقل عمومی در حسابداری دولتی
حساب مستقل عمومی در حسابداری دولتی، یک واحد حسابداری و مالی مستقل است که برای ثبت و کنترل فعالیتهای مالی مربوط به داراییها و وجوهی بهکار میرود که جهت تأمین مالی برنامهها، فعالیتها و خدمات عمومی جاری و معمول یک سازمان غیرانتفاعی استفاده میشوند.
در این حساب مستقل، کلیۀ عملیات و وظایفی ثبت میشوند که برای آنها حساب مستقل ویژهای پیشبینی نشده است. در برخی کشورها، این حساب با عناوینی مانند حساب مستقل عملیاتی، حساب مستقل وجوه جاری و حساب مستقل درآمد عمومی شناخته و نگهداری میشود. حساب بودجهای و بیشتر حسابهای عادی مرتبط با حساب مستقل عمومی، ماهیت موقت دارند و فقط برای یک سال مالی و بهمنظور اجرای بودجه همان دوره، مورد استفاده قرار میگیرند.
حساب مستقل درآمد اختصاصی در حسابداری دولتی
حساب مستقل درآمد اختصاصی معمولاً برای ثبت و کنترل فعالیتهای مالی مربوط به دریافت و مصرف درآمدهای مشخصی به کار میرود که عموماً برای اهداف و مصارف عملیاتی معینی وصول میشوند. ویژگیهای این حساب مستقل، از نظر ساختار و نحوۀ عمل اساساً مشابه حساب مستقل عمومی است. فعالیتهای مالی این حساب تا زمانی ادامه مییابد که مجوز قانونی ایجاد حساب مستقل و وصول درآمدهای مربوط به آن معتبر و لازمالاجرا باشد.
حساب مستقل وجوه عمرانی در حسابداری دولتی
در حسابداری دولتی، حساب مستقل وجوه عمرانی بهمنظور ثبت و نگهداری فعالیتهای مالی مرتبط با وجوه و منابعی ایجاد میشود که برای ایجاد، احداث یا خرید اموال، ماشینآلات و تجهیزات سرمایهای اساسی به مصرف میرسند. به همین دلیل، این حساب مستقل شامل کلیۀ دریافتها و پرداختهایی است که از محل فروش اوراق قرضه عمومی منتشر شده برای اجرای طرحهای سرمایهای، کمکهای دریافتی و وجوه انتقال یافته از سایر حسابهای مستقل جهت اجرای پروژههای عمرانی تأمین میشوند.
بهطور معمول، داراییهای ثابت و بدهیهای بلندمدت پروژهها در حساب مستقل پروژههای عمرانی ثبت نمیشوند؛ بلکه تنها داراییهای قابل تبدیل به وجه نقد که در اجرای پروژه مصرف میشوند و همچنین بدهیهایی که باید از محل منابع همین حساب تسویه شوند، در آن منعکس میشوند. از اینرو، مازاد این حساب مستقل نشان دهندۀ تفاوت داراییهای جاری و بدهیهای جاری، همچنین میزان وجوه و منابع مالی در دسترس برای انجام هزینهها و پیشبرد پروژههای عمرانی است.
حساب مستقل تامین مالی و بازپرداخت دیون بلند مدت
یکی دیگر از انواع حساب مستقل در حسابداری دولتی، حسابهای مستقل تأمین مالی هستند که برای ثبت فعالیتهای مالی مرتبط با منابع مالی و درآمدهایی که برای بازپرداخت اصل و سود اوراق قرضه و بدهیهای بلندمدت عمومی وصول میشوند، ایجاد شده است. در این حساب علاوه بر حسابهای عادی، حسابهای بودجهای مربوط به درآمدهای پیشبینی شده و اعتبارات مصوب هم ثبت میشوند. نگهداری حساب تعهدات قطعی نشده ضروری نیست؛ زیرا اعتبارات مصوب صرفاً برای بازپرداخت دیون و اوراق قرضه بلندمدت مصرف میشوند.
منابع مالی و درآمدهای این حساب شامل مالیاتهای قابل وصول و سود سرمایهگذاریها است. فعالیتهای مالی این حساب معمولاً با روش حسابداری تعهدی تعدیل شده ثبت میشوند. ترازنامه آن، مشابه حسابهای مستقل عمومی و پروژههای سرمایهای، تنها شامل داراییهای جاری و بدهیهای جاری است.
دیون بلند مدتی که از محل منابع مالی این حساب مستقل بازپرداخت میشوند، به جای ثبت در خود حساب مستقل، معمولاً در گروه بدهیهای بلندمدت عمومی ثبت میشوند.
حساب مستقل وجوه دريافتی بابت خدمات خاص
حساب مستقل عوارض مخصوص، برای ثبت عملیات حسابداری آن گروه از خدمات و تأسیسات عمومی ایجاد شده است که منابع مالی آنها تمام یا بخشی از طریق مالیاتها، عوارض و سایر وجوه وصولی از صاحبان اموال و مستغلات تأمین میشود.
وجوه قابل وصول از صاحبان اموال میتواند بهصورت اقساط بلندمدت دریافت شود. بنابراین، این حساب مستقل از بانکها و موسسات مالی وام دریافت میکند. سود و بهره وامها معمولاً به حساب هزینه دوره مربوط منظور میشوند. درآمد حاصل از مالیاتها و عوارض در سالی که موعد وصول آنها فرا رسد، شناسایی میشود و داراییهای ثابت که از منابع این حساب خریداری یا احداث شوند، معمولاً در خود حساب ثبت نمیشوند.
حساب مستقل برای وجوه سرمایه ای
حسابهای مستقل وجوه سرمایهای واحدهای مالی هستند که فعالیتهای مالی آنها مشابه موسسات بازرگانی اداره میشود. این حسابها برای ثبت منابع و مصارفی استفاده میشوند که به ارائه خدمات و کالا به دیگر سازمانها یا مردم اختصاص دارد و هدف آنها جایگزینی موجودیها، داراییها و تأمین سود کافی برای تداوم فعالیتها است. انواع حساب در حسابداری دولتی، برای حساب مستقل وجوه سرمایهای با هدف تأمین مالی عملیاتی و عمرانی مستقل، به شرح زیر است:
- حساب مستقل خدمات و تدارکات داخلی
- حساب مستقل انتفاعی
حساب مستقل خدمات و تدارکات داخلی
این نوع حساب برای ثبت و مدیریت فعالیتهای مالی مرتبط با وجوه و درآمدهایی ایجاد شده است که به منظور ارائه خدمات یا کالا به سایر سازمانهای دولتی یا حسابهای مستقل تفکیک و نگهداری میشوند. هدف اصلی این حساب، تعیین بهای تمام شده خدمات و کالاهای ارائه شده همراه با سودی مناسب برای جایگزینی موجودیها و داراییهای مورد استفاده در فعالیتهای جاری و عادی است.
حساب مستقل انتفاعی
عملیات حسابداری این حساب مربوط به وجوه و منابعی است که برای ارائه کالا یا خدمات به مردم استفاده میشود. بهگونهای که قیمت تمام شده خدمات به علاوه سود کافی برای نگهداری و جایگزینی موجودیها و تجهیزات پوشش داده شود. در این حساب، فعالیتها و عملیات ارائه خدمات، مشابه با موسسات بازرگانی تامین مالی میشوند و دوره فعالیت آن نامحدود است.
حساب مستقل برای وجوه امانی
عملیات حسابداری مربوط به وجوه و داراییهایی که طبق قوانین و مقررات توسط یک سازمان دولتی به عنوان امین یا نمایندهٔ سایر اشخاص و سازمانهای دولتی و خصوصی و حسابهای مستقل نگهداری میشوند، در حسابهای مستقل برای وجوه امانی ثبت میشوند.
حسابهای مستقل وجوه امانی برای ثبت و مدیریت منابع و داراییهایی به کار میروند که سازمان دولتی مالک آنها نیست و صرفاً برای مصارف مشخصی نگهداری میشوند. این وجوه ممکن است قابل مصرف یا غیرقابل مصرف باشند و شامل وجوه امانی بازنشستگی و وجوه وصولی به نمایندگی از سایر سازمانها هم میشوند. هدف این حسابها ثبت دقیق جریانهای مالی، کنترل منابع و درآمدها و تضمین استفاده قانونی و صحیح از داراییها و وجوه اختصاص یافته به مقاصد مشخص است.
حساب مستقل وجوه امانی قابل مصرف
حساب مستقل وجوه امانی قابل مصرف، شامل وجوه و داراییهایی میشود که طبق قانون، مصرف آنها برای مقاصد مشخص مجاز است و ثبت دریافت و مصرف منابع با رعایت دقیق مقررات قانونی انجام میگیرد.
حساب مستقل وجوه امانی غیرقابل مصرف
این حساب مربوط به وجوه و داراییهایی است که اصل آنها قابل مصرف نیست، اما درآمدهای حاصل از آنها ممکن است قابل یا غیرقابل مصرف باشد. فعالیتهای مرتبط با اصل سرمایه در این حساب ثبت میشوند و معمولاً درآمد خالص حاصل از آن به یک حساب مستقل قابل مصرف منتقل میشود تا برای مصارف مشخص استفاده شود.
حساب مستقل وجوه امانی بازنشستگی
این حساب مستقل شامل حسابهای متوازن مربوط به صندوق بازنشستگی کارکنان دولت است. تمامی درآمدها و هزینههای مربوط به این صندوق اعم از منابع مصرفپذیر یا غیرقابل مصرف، در همین حساب ثبت میشوند.
حساب مستقل وجوه وصولی به نمایندگی از سایر سازمانها
این حساب فعالیتهای مالی مربوط به وجوه و درآمدهایی را ثبت میکند که توسط یک سازمان دولتی برای سایر سازمانها وصول میشوند. این وجوه معمولاً مازاد ندارند و بهطور مستقیم به حسابهای متعلق به آن سازمانها منتقل میشوند. در بسیاری از کشورها، فعالیتهای این حساب با استفاده از حسابداری تعهدی تعدیل شده در حساب مستقل عمومی یا سایر حسابهای مستقل وجوه دولتی ثبت میشود و حساب مستقل جداگانه برای آن نگهداری نمیشود.
جمعبندی
در این مقاله، به بررسی کامل انواع حساب در حسابداری دولتی پرداختیم و تفاوتهای اصلی هر نوع حساب مستقل را روشن ساختیم. از وجوه دولتی تا وجوه سرمایهای و امانی، هر حساب نقش مهمی در مدیریت مالی سازمانهای دولتی ایفا میکند. به نظر شما، کدام یک از این حسابهای مستقل بیشترین نقش را در پاسخگویی مالی دولت دارد؟ لطفاً نظرات خود را در بخش کامنتها با ما به اشتراک بگذارید.
سوالات متداول
۱. حساب مستقل چیست؟
یک واحد حسابداری و مالی مستقل است که در آن کلیهٔ داراییها، بدهیها، منابع و مصارف مربوط به یک هدف یا فعالیت خاص تعریف شده در قانون، ثبت و گزارش میشود.
۲. حساب مستقل وجوه سپرده چیست؟
این عنوان معمولاً برای حساب مستقل وجوه وصولی به نمایندگی از سایر سازمانها به کار میرود. در این حساب، دولت وجوهی را که مالک آن نیست (مثل مالیات سایر شهرداریها)، وصول و بدون کسر هیچ هزینهای به صاحب اصلی منتقل میکند. این حساب ماهیت امانتی دارد.
نظرات