حسابداری دولتی چیست؟ معرفی رشته حسابداری دولتی + Pdf ثبت ها

آیا می‌دانید انتخاب بین ثبت شرکت دولتی یا خصوصی، چه تأثیری بر سیستم مالی و حسابداری شما خواهد داشت؟ آیا می‌توانید با قوانین پیچیده بودجه‌بندی، اعتبارات و گزارش‌دهی به نهادهای حاکمیتی کنار بیایید؟ حسابداری دولتی، زبان مالی حکمرانی و مدیریت منابع ملی است. این سیستم، ستون فقرات شفافیت مالی، پاسخگویی دولت‌ها و مدیریت کارآمد بودجه عمومی محسوب می‌شود. در این مقاله، صفر تا صد حسابداری دولتی را بررسی خواهیم کرد.

تعریف حسابداری دولتی

حسابداری دولتی، سیستمی است که اطلاعات مالی مربوط به فعالیت‌های مالی سازمان‌ها و نهاد‌های دولتی را جمع‌آوری، ثبت و گزارش می‌کند. هدف اصلی این سیستم، فراهم کردن اطلاعات دقیق و قابل اعتماد برای مسئولان و مدیران است تا بتوانند در زمینهٔ تخصیص منابع مالی به برنامه‌ها و عملیات مختلف، تصمیم‌های صحیح و مناسبی اتخاذ کنند.

به بیان ساده‌تر، حسابداری دولتی عبارت است از کلیۀ عملیات مربوط به تجزیه و تحلیل، ثبت، طبقه‌بندی، تلخیص، گزارش‌دهی و تفسیر فعالیت‌های مالی سازمان‌های دولتی که با رعایت قوانین و مقررات مالی و اصول و استانداردهای متداول حسابداری دولت انجام می‌شود. 

استفاده کنندگان حسابداری دولتی

در حسابداری دولتی، استفاده‌کنندگان اطلاعات مالی به طور کلی به دو گروه استفاده‌کنندگان داخل سازمان و استفاده‌کنندگان خارج از سازمان تقسیم می‌شوند.

استفاده کنندگان درون سازمانی

استفاده‌کنندگان داخل سازمان افراد و گروه‌هایی هستند که به طور مستقیم در فعالیت‌های مؤسسه یا دستگاه دولتی مشارکت دارند و از اطلاعات مالی برای تصمیم‌گیری، برنامه‌ریزی و نظارت استفاده می‌کنند. مهم‌ترین این گروه‌ها عبارت‌ است از:

مسؤلین برنامه ریز

بودجه سالانه، یک برنامه مالی رسمی است که توسط مسئولان برنامه‌ریزی در واحدهای اجرایی دولت تهیه می‌شود و پس از بررسی و اصلاح، به تصویب نمایندگان مردم می‌رسد. این بودجه برای اجرا به سازمان‌های دولتی ابلاغ می‌شود. مسئولان برنامه‌ریزی هر دستگاه دولتی برای تنظیم دقیق‌تر بودجه سالانه، از اطلاعات مالی واقعی و گزارش‌های عملکرد بودجه استفاده می‌کنند. در این راستا واحد امور مالی، اطلاعات مربوط به نحوۀ اجرای بودجه را در اختیار آنان قرار می‌دهد.

وزیر یا رئیس موسسه دولتی

از آنجایی که وزیر یا رئیس مؤسسه دولتی در برابر دولت و مجلس مسئول پاسخگویی است، اطلاعات مالی وزارتخانه یا مؤسسه به صورت خلاصه و گزارش‌ شده در اختیار وی قرار می‌گیرد. این اطلاعات به او کمک می‌کند که از وضعیت مالی سازمان آگاه شود و بر فعالیت‌های مالی و کارایی مدیران اجرایی نظارت داشته باشد.

مدیران سطوح میانی

مدیران میانی هم متناسب با نیاز واحد تحت مدیریت خود، از اطلاعات مالی و حسابداری برای برنامه‌ریزی، کنترل هزینه‌ها و تصمیم‌گیری‌های مدیریتی استفاده می‌کنند.

بازرسان و حسابرسان داخلی

بازرسان و حسابرسان داخلی برای ارزیابی اثرگذاری کنترل‌های مالی و گزارش نتایج آن به مقامات ذی‌صلاح وزارتخانه یا مؤسسه دولتی، از اطلاعات و خدمات حسابداری بهره می‌گیرند.

استفاده کنندگان برون سازمانی

استفاده‌کنندگان خارج از سازمان، اشخاص یا نهادهایی هستند که به طور مستقیم در فعالیت‌های وزارتخانه یا مؤسسه دولتی دخالت ندارند؛ اما بر اساس قانون، حق استفاده از اطلاعات استخراج‌ شده از سیستم حسابداری دولتی را دارند. مهم‌ترین این گروه‌ها عبارت‌ است از:

هیات دولت

هیئت دولت به منظور نظارت و کنترل عملکرد سازمان‌های دولتی از اطلاعات مالی و حسابداری استفاده می‌کند. همچنین، با تلفیق حساب‌های دستگاه‌های اجرایی و گزارش‌های مالی سالانه دولت، گزارش‌های لازم برای ایفای مسئولیت پاسخگویی، تهیه و به مراجع مربوط ارائه می‌کند.

مجلس شورای اسلامی

یکی از مراحل نظارت بر اجرای بودجه سالانه دولت، نظارت پارلمانی است. در ایران، این نظارت از طریق گزارش تفریغ بودجه انجام شده و توسط دیوان محاسبات کشور تهیه می‌شود. گزارش تفریغ بودجه بر اساس صورت‌حساب عملکرد سالانه بودجه کل کشور تنظیم می‌شود و نمایندگان مجلس از این گزارش برای نظارت بر اجرای بودجه و کنترل برنامه‌های مصوب دولت استفاده می‌کنند.

حسابرسان مستقل

بر‌اساس اصل ۵۵ قانون اساسی، دیوان محاسبات کشور مسئول رسیدگی به حساب‌های وزارتخانه‌ها، مؤسسات و شرکت‌های دولتی است. نتایج این حسابرسی‌ها در گزارش تفریغ بودجه منعکس و به مجلس ارائه می‌شود. حسابرسان دیوان محاسبات به عنوان حسابرسان مستقل، از حسابداری دولتی برای تحقق هدف اصلی خود، یعنی حراست از بیت‌المال، استفاده می‌کنند.

مردم

عموم مردم یک کشور به عنوان صاحبان اصلی حق، از طریق اطلاعات حاصل از حسابداری دولتی بر نحوه اجرای بودجه نظارت می‌کنند. طبق اصل ۵۵ قانون اساسی، گزارش تفریغ بودجه باید در دسترس عموم مردم قرار گیرد تا از چگونگی اجرای بودجه سالانه دولت آگاه شوند.

کاربرد حسابداری دولتی

اهداف حسابداری دولتی، عمدتاً با ارزیابی عملکرد دستگاه‌های اجرایی ارتباط دارد و با هدف ایجاد اطمینان نسبت به موارد زیر انجام می‌شود:

• ارائه منصفانه صورت‌های مالی: اطمینان از اینکه صورت‌های مالی دستگاه‌های اجرایی به شکل صحیح، شفاف و قابل‌ قبول تهیه و گزارش شده‌اند و وضعیت مالی و عملکرد واقعی دستگاه را به‌درستی نشان می‌دهند.
• رعایت قوانین و مقررات مالی و محاسباتی: بررسی میزان پایبندی دستگاه‌ها به قوانین، آیین‌نامه‌ها و ضوابط مالی و محاسباتی حاکم بر بخش دولتی.
• میزان تحقق اهداف تعیین‌ شده: سنجش درصد تحقق برنامه‌ها و اهدافی که از پیش برای هر دستگاه اجرایی تعیین شده است.
• حفاظت و بهره‌برداری صحیح از دارایی‌ها: اطمینان از حراست مناسب از اموال و دارایی‌های عمومی و استفاده درست، به‌موقع و اقتصادی از آن‌ها.

مبانی حسابداری دولتی

در حسابداری بازرگانی، به منظور تبعیت از اصل تطابق هزینه‌ها با درآمد‌های هر دورهٔ مالی، معمولاً ثبت فعالیت‌های مالی بر مبنای حسابداری تعهدی انجام می‌شود. اما در حسابداری دولتی به علت تنوع اهداف، وظایف و فعالیت‌های مالی سازمان‌های دولتی و همچنین وجود حساب‌های مستقل، از مبانی حسابداری مختلفی برای ثبت درآمد‌ها و هزینه‌ها استفاده می‌شود.

انواع مبنا در حسابداری دولتی عبارت است از:

• حسابداری نقدی
• حسابداری تعهدی
• حسابداری نیمه تعهدی
• حسابداری تعهدی تعدیل شده
• حسابداری نقدی تعدیل شده

حسابداری نقدی

در حسابداری نقدی، درآمدها در سال مالی وصول وجوه نقد مربوط به آن‌ها و هزینه‌ها در سال مالی پرداخت وجوه نقد، شناسایی و ثبت می‌شوند. در این مبنا، تحقق یا قطعی شدن درآمد و همچنین تعهد یا وقوع هزینه که ناشی از دریافت یا ارائه کالا و خدمات است، نقشی در شناسایی درآمدها و هزینه‌ها ندارد؛ زیرا شرط اصلی برای ثبت درآمد، دریافت وجه نقد و برای ثبت هزینه، پرداخت وجه نقد است. به همین دلیل، صورت‌های مالی تهیه‌ شده بر مبنای حسابداری نقدی معمولاً فاقد حساب‌های دریافتنی و پرداختنی هستند.

حسابداری تعهدی

در حسابداری تعهدی، درآمدها در زمانی شناسایی می‌شوند که خدمات ارائه شده یا کالاها فروخته شده‌اند، صرف‌نظر از این‌که وجه مربوطه در همان دوره یا دوره‌های بعد دریافت شود و هزینه‌ها در زمانی ثبت می‌شوند که کالا یا خدمات دریافت و تعهد مربوط به آن ایجاد شده باشد، بدون توجه به زمان واقعی پرداخت. به بیان ساده‌تر در این مبنا، صرف نظر از انجام یا عدم انجام هر‌گونه دریافت و پرداخت، درآمدها در دوره تحقق و هزینه‌ها در دوره تحمل و وقوع آن‌ها ثبت می‌شوند.

حسابداری نیمه تعهدی

حسابداری نیمه‌ تعهدی، ترکیبی از دو مبنای نقدی و تعهدی است. در این روش، برای ثبت درآمدها از مبنای نقدی و برای ثبت هزینه‌ها از مبنای تعهدی استفاده می‌شود. به عبارت ساده‌تر، درآمدها زمانی ثبت می‌شوند که واقعاً دریافت شده‌اند و هزینه‌ها زمانی شناسایی می‌شوند که تعهد یا تحمل شده باشند. این روش امکان انعکاس هم‌زمان جریان نقدی و وقوع تعهدات را در گزارش‌های مالی فراهم می‌کند.

حسابداری تعهدی تعدیل شده

در حسابداری تعهدی تعدیل شده، درآمدها در دوره‌ای شناسایی و ثبت می‌شوند که در آن دوره درآمدها «آماده، در دسترس و قابل اندازه‌گیری» باشند. منظور از آماده و در دسترس بودن درآمدها، قابلیت وصول آنها در همان دوره مالی یا مدتی کوتاه پس از پایان آن است. به‌گونه‌ای که پرداخت بدهی‌ها و تعهدات دوره جاری از محل همین درآمدها امکان‌پذیر باشد.

قابلیت اندازه‌گیری درآمدها به این معناست که مبلغ ریالی آنها را بتوان با دقت کافی تعیین و برای ثبت در حساب‌ها استفاده کرد. در این مبنا، هزینه‌ها معمولاً در دوره‌ای ثبت می‌شوند که تعهد یا بدهی مربوط به آنها ایجاد شده است؛ یعنی در دوره وقوع یا تحمل هزینه، به‌طوری که پرداخت آن قابل انتظار باشد.

حسابداری نقدی تعدیل شده

در مبنای نقدی تعدیل‌ شده، درآمدها در زمانی که وجه نقد دریافت می‌شود و هزینه‌ها در زمانی که پرداخت وجوه نقد بابت تعهدات مربوطه انجام می‌شود، شناسایی و ثبت می‌شوند. به بیان ساده، درآمدها در زمان وصول وجه و هزینه‌ها در زمان پرداخت تعهدات ناشی از دریافت کالاها و خدمات، ثبت می‌شوند.

اصول حسابداری دولتی

اصول حسابداری دولتی شامل ۵ اصل مهم است و تمام حسابداران دولتی باید این اصول را رعایت کنند:

۱. فرض تفکیک شخصیت سازمان‌های دولتی:
طبق این فرض، هر سازمان دولتی یک شخصیت حقوقی مستقل دارد که جدا از شخصیت حقیقی مدیران و کارکنان آن سازمان است. در نتیجه دارایی‌ها، بدهی‌ها و ارزش ویژه هر سازمان متعلق به دولت بوده و شخصی به آن مالکیت ندارد. این اصل، پایه ایجاد معادله حسابداری دولتی است که دارایی‌ها با مجموع بدهی‌ها و مازاد تخصیص نیافته تساوی دارد.

۲. فرض تداوم فعالیت سازمان‌های دولتی:
بر‌اساس این فرض، سازمان‌های دولتی معمولاً برای دوره‌های زمانی نامحدود فعالیت می‌کنند. این فرض تعیین می‌کند که پیش‌پرداخت‌ها و علی‌الحساب‌های سال جاری در سالی که تعهد می‌شوند، باید به عنوان هزینه قطعی در دفاتر ثبت شوند. در پایان سال مالی، این مبالغ ابتدا به پیش‌ پرداخت سنواتی و علی‌الحساب سنواتی تبدیل و به سال مالی بعد منتقل می‌شوند.

۳. ویژگی کیفی ثبات رویه:
روش‌ها و رویه‌های حسابداری در سازمان‌های دولتی باید در دوره‌های مالی مختلف به‌صورت یکنواخت اعمال شوند. این ثبات، قابلیت مقایسه گزارش‌های مالی و درک عملکرد سازمان در طول زمان را افزایش می‌دهد.

۴. اصل احتیاط در سازمان‌های دولتی:
این اصل نسبت به موسسات خصوصی کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ زیرا در سازمان‌های دولتی از ارزش‌های واقعی به جای ارزش‌های برآوردی استفاده می‌کنند. با این حال، در شرایط برآورد و عدم قطعیت، رعایت احتیاط ضروری است.

۵. ویژگی کیفی افشای رویه‌ها:
صورت‌های مالی سازمان‌های دولتی باید شامل اطلاعات و یادداشت‌هایی باشند که استفاده‌کنندگان را نسبت به تمام رویه‌های حسابداری اعمال‌ شده، عدم رعایت اصول و مفروضات بنیادی، تغییرات در رویه‌ها، ارقام مقایسه‌ای دوره‌های قبل و سایر حقایق و شرایط موجود آگاه کنند.

انواع تنخواه گردان در حسابداری دولتی

تنخواه گردان در حسابداری دولتی به انواع مختلفی به شرح زیر تقسیم می‌شود:

۱. تنخواه گردان خزانه

این نوع تنخواه گردان، اعتباری بانکی است که در حساب درآمد عمومی نزد بانک مرکزی قرار دارد. وزارت امور اقتصادی و دارایی بر اساس مجوز قانونی می‌تواند در طول سال مالی از این اعتبار برای رفع نیازهای نقدی خزانه استفاده کند، به شرط آنکه مانده آن تا پایان همان سال مالی به حساب بازگردد.

۲. تنخواه گردان استان

تنخواه گردان استان، وجهی است که از محل اعتبارات مصوب برای تسهیل پرداخت هزینه‌های جاری و عمرانی دستگاه‌های اجرایی محلی اختصاص می‌یابد. این وجه توسط خزانه یا نمایندگی آن در مرکز هر استان در اختیار نمایندگی‌های خزانه قرار می‌گیرد و مطابق نظام بودجه استانی مدیریت می‌شود.

۳. تنخواه گردان حسابداری

این نوع تنخواه گردان وجهی است که از محل اعتبارات مصوب برای انجام بخشی از هزینه‌های جاری سال و تعهدات قابل پرداخت سال‌های گذشته در اختیار ذی‌حساب قرار می‌گیرد. ذی‌حساب می‌تواند با استفاده از حواله‌های صادر شده وجه را دریافت کرده و سپس با صدور درخواست وجه مجدداً تامین اعتبار شود.

۴. تنخواه گردان پرداخت

تنخواه گردان پرداخت سازوکاری است که بر‌اساس آن، مبلغ مشخصی از وجوه تنخواه گردان حسابداری با تأیید مقام ذی‌صلاح (وزیر، رئیس سازمان یا نمایندگان مجاز) در اختیار واحدها یا مأمورین واجد شرایط قرار می‌گیرد. هدف از این تخصیص، تسهیل و تسریع پرداخت هزینه‌های جاری و ضروری بوده و پس از مصرف، با ارائه مستندات هزینه‌های انجام شده، این وجه مجدداً شارژ و تکمیل می‌شود.

ثبت های حسابداری دولتی

ثبت‌های حسابداری دولتی شامل مراحل تشخیص، تامین اعتبار، تعهد، تسجیل، حواله، درخواست وجه و هزینه است که در قالب یک فایل تمام ثبت‌های مربوط به آن را جمع‌آوری کرده‌ایم:

وظایف یک حسابدار دولتی چیست؟

وظایف کلیدی یک حسابدار دولتی را می‌توان به صورت زیر شرح داد:

• طبقه‌بندی و تحلیل حساب‌‌ها: توانایی تشخیص و تفکیک حساب‌ها در چارچوب حسابداری دولتی و مقایسه تطبیقی آن با رویه‌های حسابداری تجاری
• تنظیم و ثبت اسناد مالی: تهیه و تنظیم دقیق اسناد مالی مطابق با قوانین و مقررات مالی دولتی
• مدیریت بودجه: مشارکت در فرآیند تهیه، تنظیم، تصویب، اجرا و نظارت بر بودجه سازمان
• پرداخت حقوق و مزایا: انجام محاسبات و پرداخت حقوق بازنشستگان، مستمری ‌بگیران و کارکنان دولتی
• مدیریت سپرده‌ها: رسیدگی به حساب‌‌های سپرده و انجام عملیات حسابداری مربوطه
• تهیه صورت مغایرت بانکی: کنترل و تطبیق حساب‌های بانکی و تهیه صورت مغایرت بانکی
• حسابداری درآمد و هزینه اختصاصی: تنظیم حساب‌‌های مربوط به درآمدها و هزینه‌‌های اختصاصی سازمان
• بستن حساب‌ها و تهیه صورت‌‌های مالی: بستن حساب‌های سالانه و تهیه صورت‌های مالی نهایی
• حسابداری طرح‌‌های عمرانی: تهیه صورت‌های مالی مربوط به طرح‌های عمرانی
• همکاری با ادارات ذی‌حساب: انجام عملیات مالی ادارات دولتی شهرستان‌ها در ارتباط با ادارات ذی‌حساب
• حسابداری شهرداری‌ها: انجام عملیات مالی و حسابداری مربوط به شهرداری‌ها
• تهیه لایحه تفریغ بودجه: تهیه لایحه تفریغ بودجه و ارائه آن به مراجع ذی‌صلاح

علاوه بر این، یک حسابدار دولتی باید با مفاهیم پایه حسابداری، دفترداری، اصول و موازین حسابداری، روش‌های حسابداری دولتی، شناسایی حساب‌‌ها و تنظیم سند حسابداری آشنا باشد. آشنایی با انواع اسناد مالی (داخلی و خارجی)، دفاتر مالی (دفتر صدور برگه، دفتر روزنامه، دفتر روزنامه عمومی، دفتر روزنامه دریافتی/پرداختی صندوق، دفتر ثبت اسناد هزینه) و همچنین اصول ثبت فعالیت‌‌های مالی در دفاتر، وصول تنخواه‌گردان و پرداخت‌های علی‌الحساب و پیش پرداخت از دیگر الزامات این شغل است.

معرفی رشته حسابداری دولتی و بازار کار آن

هر یک از سازمان‌های دولتی، حسابداران را برای تهیه صورت‌های مالی، نظارت بر پرداخت‌ها و مدیریت حقوق و دستمزد استخدام می‌کنند. علاوه بر این، قانون‌گذاران و نهادهای مرتبط می‌توانند برای اطمینان از صحت عملکرد مالی، حسابرسی مالی درخواست کنند. حسابرسی مالی شامل بررسی کامل اطلاعات مالی سازمان، صورت‌های بانکی، سوابق حسابداری و دیگر اسناد مرتبط است.

پنج شغل برتر حسابداری دولتی به شرح زیر است:

• حسابرس مالیاتی
• حسابدار دولتی
• نماینده اجرایی خزانه‌داری
• حسابدار رسمی
• مدیر مالی

تفاوت حسابداری دولتی و بازرگانی

تفاوت حسابداری دولتی و حسابداری بازرگانی به شرح جدول زیر است:

جمع‌بندی

حسابداری دولتی، نظام مهم مدیریت مالی کشور است که از طریق ثبت، طبقه‌بندی و گزارش‌دهی دقیق رویدادهای مالی، امکان برنامه‌ریزی، کنترل بودجه، پاسخگویی عمومی و تصمیم‌گیری آگاهانه را فراهم می‌آورد. با توجه به تحولات جدید در جهت حرکت به سمت حسابداری تعهدی، به نظر شما بزرگ‌ترین چالش پیش روی استقرار کامل نظام حسابداری دولتی مدرن در ایران چیست؟ نظرات خود را در کامنت‌ها با ما به اشتراک بگذارید.

سوالات متداول