بدهی جاری چیست؟ انواع بدهی جاری در حسابداری

بدهی جاری یکی از مهم‌ترین مفاهیم مالی است که می‌تواند تصویر روشنی از وضعیت نقدینگی و سلامت مالی یک کسب‌وکار را ارائه دهد. بسیاری از مدیران و صاحبان کسب‌وکار زمانی متوجه اهمیت این مفهوم می‌شوند که برای پرداخت تعهدات کوتاه‌مدت خود با کمبود وجه نقد روبه‌رو شده‌اند؛ درست همان جایی که تصمیم‌های اشتباه مالی بیشترین هزینه را تحمیل می‌کند. در این مقاله از محاسبان، با انواع بدهی جاری در حسابداری و ارتباط آن با استاندارد حسابداری شماره ۱۴ آشنا می‌شویم.

بدهی جاری چیست؟ 

براساس استانداردهای حسابداری ایران و استانداردهای بین‌المللی گزارشگری مالی (IFRS)، بدهی جاری تعهدی است که شرکت انتظار دارد، آن را ظرف یک سال یا یک چرخه عملیاتی (هر‌کدام طولانی‌تر باشد)، از محل دارایی‌های جاری تسویه کند. دو شرط اصلی برای طبقه‌بندی یک بدهی به عنوان جاری وجود دارد:

1. سررسید آن ظرف حداکثر یک سال باشد.
2. از دارایی‌های جاری یا قرض جدید کوتاه مدت قابل پرداخت باشد.

در صورتی‌که یکی از این دو شرط برقرار نباشد، بدهی به‌صورت بلندمدت طبقه‌بندی می‌شود. در استاندارد حسابداری ایران شماره ۱ (ارائه صورت‌های مالی) و استاندارد شماره ۱۴ (دربارهٔ نحوهٔ ارائه دارایی‌ها و بدهی‌های جاری و غیرجاری است)، بر تفکیک درست این دو دسته تأ‌کید ویژه‌ای شده است؛ زیرا به صورت مستقیم بر نسبت‌های نقدینگی و اعتبار شرکت تأثیر می‌گذارد.

انواع بدهی های جاری در حسابداری

در ادامه، انواع بدهی‌های جاری را که در صورت‌های مالی مشاهده می‌کنید، به‌طور کامل بررسی می‌کنیم.

۱. حساب‌های  پرداختنی

هر زمان که شما کالا، مواد اولیه، قطعات، خدمات حمل‌ونقل، خدمات پیمانکاری یا هر چیز دیگری را نسیه می‌خرید و در ازای آن چک، سفته یا هیچ سند رسمی نمی‌دهید، بدهی ایجاد شده در سرفصل «حساب‌های پرداختنی تجاری» ثبت می‌شود.

مثال: خرید ۵۰۰ میلیون تومان مواد اولیه با اعتبار ۹۰ روزه را باید در حساب پرداختنی تجاری ثبت کنید. 

۲. اسناد پرداختنی

اسناد پرداختنی تجاری همان خرید نسیه است که باید هنگام خرید، سند رسمی مانند: چک، سفته و برات ارائه دهید. اسناد پرداختنی، ضمانت اجرایی بالاتری دارند و معمولاً برای مبالغ بزرگ‌تر یا سررسیدهای طولانی‌تر (تا یک سال) استفاده می‌شوند. تفاوت مهم اسناد پرداختنی با حساب پرداختنی در این است که اسناد پرداختنی در دادگاه سریع‌تر قابل وصول هستند. 

مثال: فرض کنید که چند فرش خریداری می‌کنید و موقع خرید یک چک یا سفته قابل وصول برای ۶ ماه آینده به فروشنده تحویل می‌دهید. در صورتی که چک شما در موعد مقرر وصول نشود، فروشنده مستقیم به اداره ثبت یا بانک مراجعه می‌کند و چک را برگشت می‌زند و در همان هفته پول از حساب شما کسر می‌شود یا «برگ اجرائیه» صادر می‌کنند. 

۳. سایر حسابهای پرداختنی

این سرفصل شامل تعهدات جزئی و متنوعی است که به‌طور مستقیم در سرفصل‌های اصلی ثبت نمی‌شوند، مانند هزینه‌های اداری پرداختنی، تأمین‌کنندگان کوچک یا بدهی‌های جزئی به کارکنان. این نوع بدهی‌ها اغلب در جریان عملیات عادی و روزانه شرکت به وجود می‌آیند و باید به دقت پیگیری شوند تا از انباشت آن‌ها جلوگیری شود.

۴. پیش دریافت

پیش‌ دریافت درآمد، درآمدهایی هستند که وجه مربوط به آن دریافت شده اما کالا یا خدماتی به مشتریان ارائه نشده است. وجوه دریافتی را به عنوان بدهی جاری در حساب پیش‌ دریافت درآمد ثبت می‌کنند و زمانی که کالا یا خدمات ارائه شود، از دفاتر خارج شده و به عنوان درآمد شناسایی می‌شوند.

مثال: شرکت‌های هواپیمایی وجه بلیت را قبل از ارائه خدمات پرواز دریافت می‌کنند.

۵. تسهیلات کوتاه مدت

تسهیلات کوتاه مدت شامل وام‌ها یا اعتبارهای بانکی می‌شود که سررسید آن‌ها ظرف یک سال است. تسهیلات کوتاه‌ مدت اغلب برای تأ‌مین نقدینگی فوری استفاده می‌شوند، اما نرخ بهره بالای آن‌ها معمولاً فشار مالی ایجاد می‌کند.

مثال: دریافت وام ۲۰۰ میلیون تومانی از بانک با بازپرداخت در ۹ ماه.

۶. حصه جاری بدهی‌های بلند مدت

بدهی‌هایی که شرکت باید ظرف یک سال آینده پرداخت کند، در بخش بدهی‌های جاری قرار می‌گیرند. بنابراین، بخشی از بدهی‌های بلندمدت قابل سررسید در سال مالی بعد، به عنوان حصه جاری بدهی‌های بلندمدت در ترازنامه نشان داده می‌شوند.

به‌ بیان ساده‌تر، هرگاه قسمتی از بدهی‌های بلندمدت در دورهٔ مالی جاری قابل پرداخت باشد، آن قسمت به‌عنوان حصه جاری شناسایی می‌شود.

مثال: وامی ۵ ساله به مبلغ ۵۰ میلیون ریال که هر سال ۱۰ میلیون ریال آن تسویه می‌شود؛ در ترازنامه، ۱۰ میلیون ریال را در قسمت بدهی جاری ثبت می‌‌کنند. 

۷. حقوق و دستمزد پرداختنی 

بدهی مربوط به حقوق، دستمزد، مزایا و کسورات قانونی کارکنان که هنوز پرداخت نشده را باید به‌موقع تسویه کنید تا از مشکلات قانونی و ارتباطی با کارکنان جلوگیری شود.

مثال: حقوق ماهانه ۱۰۰ کارمند به مبلغ ۹۰۰ میلیون تومان که تا پایان ماه پرداخت می‌شود.

۸. سود تضمین‌ شده پرداختنی

سود تضمین‌ شده پرداختنی، یکی از انواع خاص بدهی‌ های جاری است که بیشتر در شرکت‌های با مسئولیت محدود و شرکت‌های سهامی خاص دیده می‌شود. این بدهی جاری زمانی ایجاد می‌شود که در اساسنامه شرکت یا در قرارداد جداگانه بین شرکا و سهامداران، برای برخی از شرکا یا سهامداران «سود تضمینی» پیش‌بینی شده باشد. 

یعنی صرف‌نظر از اینکه شرکت در پایان سال سود داشته باشد یا زیان، شرکت وظیفه دارد که مبلغ مشخصی را به‌عنوان سود به آن شریک یا سهامدار پرداخت کند.

۹. مالیات پرداختنی

مالیات پرداختنی شامل مالیات بر درآمد، مالیات بر ارزش افزوده و عوارض است. فروشندگان به نمایندگی از سازمان امور مالیاتی، مالیات را از خریداران دریافت کرده و به صورت دوره‌ای (ماهانه، فصلی یا سالانه) به سازمان امور مالیاتی واریز می‌کنند. وجوه دریافتی بابت مالیات بر ارزش افزوده در حساب مالیات پرداختنی ثبت می‌شود.

مثال: ذخیره ۵۰ میلیون تومان مالیات بر ارزش افزوده از فروش سه‌ ماهه.

بدهی جاری در ترازنامه چگونه نمایش داده می‌شود؟

در ترازنامه، «بدهی‌های جاری» همیشه در بخش جاری تعهدات (سمت چپ یا راست بسته به قالب) و زیر دارایی‌های جاری قرار می‌گیرند. ترتیب نمایش استاندارد و رایج در شرکت‌های ایرانی به این شکل است:

بدهی‌ های جاری  

─ حساب‌های پرداختنی  
─ اسناد پرداختنی  
─ پیش‌دریافت‌های مشتریان  
─ حقوق و دستمزد پرداختنی  
─ مالیات پرداختنی  
─ حصه جاری تسهیلات بلندمدت  
─ سود تضمین‌ شده پرداختنی  
─ سایر بدهی‌ های جاری  

این ترتیب معمولاً از کوتاه‌مدت‌ترین بدهی به بلندمدت‌ترین (در محدوده یک سال) است. 

استاندارد حسابداری شماره ۱۴ و الزامات آن برای بدهی‌ های جاری

استاندارد حسابداری شماره ۱۴ با عنوان «نحوۀ ارائه دارایی‌ها و بدهی‌های جاری و غیرجاری»، مهم‌ترین استاندارد حسابداری ایران برای طبقه‌بندی درست بدهی‌ها است. نکات مهم این استاندارد که هر حسابدار و مدیر مالی باید بداند، عبارت است از:

• واحد تجاری وظیفه دارد که تمام دارایی‌ها و بدهی‌ها را به جاری و غیرجاری تفکیک کند.
• اگر حتی احتمال معقولی وجود داشته باشد که شرکت نتواند تعهداتش را در سررسید پرداخت کند، باید افشا کند.
• حصه جاری بدهی‌های بلندمدت باید جداگانه و در بخش جاری نشان داده شود.
• در صورت نقض شروط قرارداد وام (مانند تأخیر در پرداخت قسط)، بانک می‌تواند کل بدهی بلندمدت را سریع مطالبه کند. در این صورت تمام آن به «بدهی جاری» تبدیل می‌شود؛ حتی اگر ۱۰ ساله باشد.
• افشای کامل در یادداشت‌های توضیحی ضروری است.

نسبت های مالی مرتبط با بدهی جاری 

بدهی‌ دوره فعلی علاوه بر اینکه در ترازنامه ثبت می‌شود، پایه‌ای برای محاسبه نسبت‌های نقدینگی محسوب می‌شود و نشان دهندهٔ وضعیت مطلوب شرکت از نظر مالی است. این نسبت‌ها برای سرمایه‌گذاران و بانک‌ها بسیار اهمیت دارد و در شرکت‌های بورس برای ارزیابی ریسک استفاده می‌شوند. دو نسبت مهم و مرتبط با بدهی های جاری عبارت است از: 

• نسبت جاری: دارایی‌های جاری / بدهی‌ های جاری
  برای مثال اگر دارایی جاری ۱ میلیارد تومان و بدهی جاری ۵۰۰ میلیون تومان باشد، نسبت ۲ است؛ یعنی برای هر یک میلیون تومان بدهی، ۲ میلیون تومان دارایی دارید. نسبت بالای ۱.۵ نشان دهندهٔ نقدینگی خوب، اما بیش از ۳ نشان‌دهندهٔ استفاده ناکارآمد از دارایی‌ها است. 
• نسبت نقدینگی سریع: (دارایی‌های جاری – موجودی کالا) / بدهی‌ های جاری
  این نسبت موجودی‌های غیرنقدی را حذف می‌کند تا توانایی پرداخت فوری را ارزیابی کند. مثلاً با حذف ۲۰۰ میلیون تومان موجودی، نسبت ۱.۶ می‌شود.

راه‌های مدیریت بدهی های جاری 

مدیریت بدهی‌های جاری یکی از مهم‌ترین روش‌های بهبود نقدینگی و افزایش سودآوری بدون نیاز به فروش بیشتر است. مهم‌ترین راهکارهای عملی برای مدیریت بدهی های جاری را در ادامه توضیح می‌دهیم. 

• دریافت مهلت بیشتر از تأمین کننده: با تأمین‌کنده صحبت کنید که به جای پرداخت ۳۰ روزه، به شما ۶۰ الی ۹۰ روز مهلت بدهد؛ البته بدون اینکه قیمت کالا گران‌تر شود. این یکی از ساده‌ترین وام‌ها است که هیچ بهره‌ای ندارد. 
• نظارت بر بدهی‌ها: از نرم‌افزارهای حسابداری برای پیگیری انباشت بدهی‌ها و جلوگیری از جریمه‌های مالیاتی استفاده کنید. 
• پرداخت به موقع قسط وام: پرداخت به‌موقع اقساط و رعایت شرایط قرارداد با بانک باعث می‌شود که بانک مجبور نشود کل وام بلندمدت را یکجا مطالبه و به بخش بدهی جاری منتقل کند.
• دریافت پیش‌ پرداخت از مشتریان: ارائه تخفیف کوچک (مثلاً ۱–۲٪) برای پرداخت نقدی یا پیش از موعد که پول زودتر وارد شرکت شود و بدهی‌های فعلی کاهش یابد. 
• اولویت بندی تسویه بدهی‌ها: اول بدهی‌هایی که بهره یا جریمه سنگین دارند، مانند: وام بانکی، اسناد پرداختنی، بعد بدهی‌های بدون بهره، مانند: حساب‌های پرداختنی تجاری و در نهایت مالیات و بیمه که جریمه‌ آن‌ها قابل تقسیط است.
• روش‌های تأمین مالی کوتاه مدت: واحد تجاری تنها زمانی باید از روش‌های تأمین مالی کوتاه مدت استفاده کند که هزینه آن‌ها (نرخ بهره و کارمزد) کمتر از حاشیه سود حاصل از استفاده از منابع باشد. این روش‌ها عبارت است از: خط اعتباری بانکی، تنزیل فاکتور، پرداخت توسط بانک به تأمین کننده، کارت اعتباری شرکتی. 

جمع‌بندی

بدهی جاری فقط یک سرفصل حسابداری نیست، بلکه تصویری از وضعیت مالی کوتاه مدت کسب‌وکارها است. شرکتی که بدهی های جاری خود را صحیح مدیریت می‌کند، علاوه بر اینکه از بحران‌های نقدینگی در امان می‌ماند، اعتبار بالاتری نزد بانک‌ها، سرمایه‌گذاران و تأمین‌کنندگان خواهد داشت. آیا تا به حال به دلیل بدهی جاری با مشکلات حقوقی یا بانکی مواجه شده‌اید؟ بزرگ‌ترین چالش شما در مدیریت بدهی های جاری چیست؟ در کامنت‌ها تجربه خود را بنویسید تا مدیران و حسابداران دیگر هم از آن استفاده کنند. 

سوالات متداول